…;::':::;…

Fotografia rodzinna

2011-03-13T19:49:00.017+01:00

(Un)forgiven Photography from Sylwia Adamczuk on Vimeo.

Sylwia Adamczuk, (Nie)zapomniana fotografia, 2009-2010 r.:

(projekt prawdopodobnie będzie kontynuowany)

Sylwia Adamczuk, (Nie)zapomniana fotografia, 2009-2010 r.

Pamiętam czas, kiedy pracowaliśmy nad fotografiami na uczelniane zajęcia (właściwie nie było to tak dawno temu). Pewnego razu Sylwia przyniosła zestaw swoich fotografii. Miałam okazję przyglądać się pierwszym pracom, jak i procesowi ich układania we właściwy zbiór. To zestaw, który zaintrygował mnie od początku, choć jak dobrze pamiętam, wtedy jeszcze nie myślałam poważnie o zbieraniu starych zdjęć. Sylwia przedstawiła nam własne, osobiste spojrzenie fotograficzne na rodzinny zbiór fotografii. Udało mi się dostać kilka odbitek z tego zestawu i kiedy niedawno wpadły one znów w moje ręce, postanowiłam przyjrzeć się im dokładniej.

Sylwia Adamczuk, (Nie)zapomniana fotografia, 2009-2010 r.

Z kolejnych prac wyłaniają się zarysy twarzy, fragmenty ubioru, malutkie dłonie. Uwiecznieni ludzie wyglądają tak, jakby właśnie przechodzili przez taflę na drugą stronę, do nas, do świata żywych. Nogi w obrazie leżą spokojnie, choć wciąż budzą we mnie niepokój. Dawniej wiele ludów wierzyło, iż fotografowanie się może spowodować zawłaszczenie przez aparat duszy modela. Także pierwsze fotografie – dagerotypy – wzbudzały silne emocje, ponieważ ludzie wydawali się być na nich „żywi”. Dzisiaj ciężko nam sobie wyobrazić tak silne przeżywanie w stosunku do obcowania z wizerunkiem człowieka na fotografii, ponieważ w wielu już miejscach fotografie, wizerunki ludzi, są czymś normalnym i oswojonym.

Kiedy spoglądam na fotografie Sylwii, to gdzieś tkwi we mnie podświadome przekonanie o tym, że za chwilę jakiś fragment ciała wysunie się z nieostrej przestrzeni - głowa pochyli się do przodu i być może przemówi, dłoń zbliży się i pochwyci moją rzeczywistość. Jakkolwiek irracjonalne jest to uczucie, to jednak istnieje. Działanie nieostrością w tym przypadku kojarzy mi się trochę z filmowym podejściem. Przyzwyczajona do tego, iż nieostry plan nagle „ujawnia się” widzowi, wierzę, iż tutaj również nastąpi ów moment „przejścia”.

Sylwia Adamczuk, (Nie)zapomniana fotografia, 2009-2010 r.

Co autorka napisała o swoim zestawie?

„Zdjęcia, które przefotografowałam pochodzą z archiwum rodzinnego, które posiadała jakiś czas temu moja babcia. Niestety, często bywa tak, że człowiek chce zapomnieć o przeszłości jaką w sobie zawierają, dlatego postanowiła ona je spalić. Gdy tylko to usłyszałam postanowiłam zabrać je i zaczęłam wnikliwie oglądać, by następnie zacząć je przefotografowywać.

Te fotografie są dla mnie swego rodzaju odkrywaniem, wgłębianiem się w obraz i poszukiwaniem historii lub tworzeniem nowej, swojej własnej. Dla mnie mają jednak zupełnie inną wartość niż dla osób, które zostały tam uwiecznione, ale mimo to darzę je ogromnym sentymentem. Jak pisał Hans Belting w książce Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie:

»Znaczenie fotografia zyskuje tylko w procesie poszukiwania śladów, w których pytamy o realność rzeczy i naszych doświadczeń z rzeczami. Odniesienie, które obrazy fotograficzne mogą w sobie zawierać, traci na znaczeniu wtedy, gdy znaczenie utraciły same rzeczy, w których przywłaszczamy sobie świat.«

W ten sposób powstały nieostre i dosyć tajemnicze »obrazy«.

Są one jedynie fragmentami »tego-co-było«* ukazanymi na mój sposób. Dodatkowo, tak zestawione nabierają nowych kontekstów i znaczeń. Zazwyczaj skupiają się one na detalach danej fotografii (dłoniach, fragmentach ubrań). Istotnym elementem jest również faktura obrazu, która potwierdza "materialność" zdjęcia.

*odwołanie się do pojęcia Rolanda Barthesa”

Sylwia Adamczuk, 2011

I fakturę tych fotografii także obserwuję z zaciekawieniem. Przeglądając wiele starych odbitek można natknąć się na naprawdę różne rodzaje papierów. Papier jest materialny, jego faktura określa fotografię jako odbitkę. Przyrównuję ją trochę do ludzkiej skóry, myśląc o „schwytanych duszach”…

Sylwia Adamczuk, (Nie)zapomniana fotografia, 2009-2010 r.

ROZMOWA z Sylwią Adamczuk o rodzinnych historiach, albumach i…

Kamila Rondo: Nie wiedziałam, że fotografie te miały zostać spalone. To niezwykłe, że mimo tak silnego ich oddziaływania, i jak sama napisałaś - chęci zapomnienia o przeszłości - udało się je jednak ocalić. Czy twoja babcia protestowała kiedy postanowiłaś je zabrać? Czy wiesz dlaczego chciała je spalić?

Sylwia Adamczuk: Moja babcia nie protestowała, gdy chciałam je od niej zabrać - przynajmniej zewnętrznie tego mi nie okazała. Po mojej obserwacji wnioskuję, że była to utrwalona pewna historia jej życia, jej przeszłości, która okazała się teraz dla niej mniej znacząca. Z drugiej strony wiedziała, że trafią one w dobre ręce, i gdy będzie miała ochotę, to zawsze może do nich "wrócić".

Co ciekawe ostatnio podczas rozmowy dowiedziałam się, że zachowała sobie jedynie zdjęcie brata, z którym była bardzo związana. Niestety zginął on na wojnie walcząc o Polskę, ale nadal nie wiemy gdzie jest jego ciało... Tak więc, w tym przypadku ta dosyć mała odbitka fotograficzna nabiera dużego znaczenia (można ją porównać nawet do słynnej fotografii matki Barthesa). Jest to w pewnym sensie dowód na to, że portret danej osoby jest ściśle związany z jej tożsamością.

KR: Zachowała po nim jedyną pamiątkę, choć wiąże się ona z bolesnymi wspomnieniami, tragiczną śmiercią. W dodatku myśl o tym, iż nie wiadomo gdzie spoczywa z pewnością boli jeszcze bardziej. Chciałabym zapytać ciebie o to, czy wiesz kto znajduje się na pozostałych fotografiach? Czy twoje nowe spojrzenie fotograficzne na rodzinne zdjęcia miało związek ze wspomnieniami związanymi z daną osobą na fotografii?

SA: Na tych zdjęciach odnajduję jedynie moją mamę... ale w większości przypadków są to nieznane mi osoby...

KR: Wypytywałaś babcię o ich historie?

SA: Niestety nie, uznałam, że skoro chce się ich pozbyć i zapomnieć, to będzie dosyć bolesne to wspominać, ale liczę na to, że przyjdzie czas bym o nich jeszcze usłyszała. Babcia często opowiada mi historie wojenne, ale nigdy jej do tego nie zmuszam. Do takich rozmów musi być odpowiednia atmosfera i gdy tylko czuję, że nadchodzi taki moment, to wsłuchuję się w przeszłość opowiedzianą jej głosem.

KR: Czym jest dla ciebie fotografowanie, a czym sama fotografia jako przedmiot? W swojej serii dotknęłaś obu jednocześnie – fotografowałaś fotografie…

SA: Fotografia jest dla mnie przede wszystkim pasją. To dzięki niej przenoszę się do zupełnie innego świata. Fotografując całkowicie się temu pochłaniam, zapominając zupełnie o innych sprawach i to swego rodzaju "zawieszenie" bardzo mi pomaga. Jest takim "oddechem", ale z drugiej strony "odkrywaniem". Robiąc zdjęcia tworzę nowy, własny świat z zastanej rzeczywistości. Z drugiej strony fotografia jako zdjęcie jest zapisem, świadkiem, pamiątką.... W moim przypadku fotografią nigdy nie nazwę pliku cyfrowego, musi to być "coś dotykalnego".

KR: Fotograficzny album rodzinny – jaką ma dla ciebie wartość? Czy tworzysz swój własny?

SA: Album rodzinny ma dla mnie bardzo dużą wartość. Udokumentowane jest w nim przecież moje życie...zawszę mogę wrócić do beztroskiego dzieciństwa, zobaczyć jak wyglądałam kiedyś, jakie zaszły we mnie zmiany... i przede wszystkim zobaczyć "odbicie" siebie...

Czy tworzę mój własny? Aktualnie nie, ale chyba znów muszę zacząć.... Mam za to bardzo dużo albumów z dzieciństwa.

KR: Czy często uczestniczysz w rodzinnym przeglądaniu albumów z fotografiami? Mnie zdarzyło się na przestrzeni kilku lat parę razy zasiadać z rodziną, przeglądać fotografie, wspominać lub uzupełniać wiedzę. Ostatnio takie fotografie wyciągamy z pudełka, ponieważ nie zostały one uporządkowane. Jak to jest u ciebie?

SA: Hmmm... tak to bardzo miłe uczucie zasiadać razem, oglądać i wspominać. Niestety teraz coraz rzadziej mamy takie spotkania ze względu na to, że mieszkamy w różnych częściach Polski...ale ja nawet sama, gdy przyjeżdżam "do domu" lubię je obejrzeć...

KR: W opisie do tej serii zawarłaś ważne zdanie: „Te fotografie są dla mnie swego rodzaju odkrywaniem, wgłębianiem się w obraz i poszukiwaniem historii lub tworzeniem nowej, swojej własnej.”. Fotografie są ważną częścią twojego życia… Wyobrażasz sobie teraz świat bez fotografii?

SA: Niestety nie... z fotografią, podobnie jak z wszelkiego innymi obrazami, spotykam się na co dzień. Nawet gdybym chciała je "odrzucić" byłoby to wręcz niemożliwe. Trudno jest się nam od nich uwolnić. Fotografia cyfrowa i postęp techniczny sprawiły, że mamy z nimi do czynienia tak naprawdę na każdym kroku, robiąc nawet tak proste czynności jak przejście przez ulicę... "Świat bez fotografii" można by porównać do kartki papieru bez słów...

KR: Może nadzieją byłoby to, że na przestrzeni tej kartki można by stworzyć coś nowego...

SA: Hmmm... zapewne! Chociaż bardzo możliwe, że człowiek postąpiłby podobnie i znów wynalazł fotografię... lub coś, co jednocześnie zapisuje nasze życie, a z drugiej strony pozwala na kreację…

KR: Dziękuję ci za rozmowę.

SA: Ja również bardzo dziękuję.

(wywiad przeprowadzony w dniach 07.03.2011- 13.03.2011 za pośrednictwem poczty internetowej)

Trzy kobiety

2011-03-02T19:26:00.005+01:00

Fotografia po lewej: autor nieznany, fotografia pocztówkowa, kupiona przez Internet w 2009 r., 9×14 cm.

Wcale to nie jest takie rzadkie – znamy to z życia, ze szkoły. Wędrują parami dziwnymi - trójkami. Dziewczęta i kobiety. Chłopcy także, czy też mężczyźni. Ale te trzy kobiety, jakby nie patrzeć, w trójce wzbudzają jakąś trwogę.

Już raz pisałam o tych trzech, tutaj: http://fotograforium.wordpress.com/2009/06/12/006/

Lecz w dalszym zbieraniu ich wizerunków znów tkwić będę. Może to nic nie znaczy, bo przecież co chwilę napotykam samotne kobiety pod drzewami, albo pary przy stoliku, czasami nawet chadzają czwórkami, tłumnie, grupowo, na zebraniach dziesiątkami, dwudziestkami. Gimnastyczki, koła gospodyń, kobiety na wycieczkach i na piknikach, w basenie i na łyżwach. Zatem może wyróżnianie tych trójek na nic jest zupełnie. Cóż jednak zrobić, gdy wciąga?

Jedni kolekcjonują kubki, inni znaczki, są tacy, co zbierają pocztówki, kapsle, butelki, buty… zatem można i trzy kobiety wyróżnić ot tak, dla siebie.

Fotografia po prawej: autor nieznany, fotografia kartonikowa, kupiona przez Internet w 2009 r., 6,3 x 10,4 cm.

Zazwyczaj pozują tak, jak pozuje się najlepiej - kobieco łypiąc okiem w stronę obiektywu. Zdarzają się takie odbitki, na których obecność fotografa nie jest widoczna. Jednak bardziej kontaktowe są te oko w oko. Ty jesteś jeden, samotny widz próbujący zmierzyć się z każdym z tych kadrów. A one we trzy gdzieś tam, w zamkniętej przestrzeni własnej, niedostępnej, stoją jak na straży bramy.

Kobiety zmieniają się. Cóż, każdy teraz powie sobie „nic nowego to przecież – kobieta zmienną jest!”. Ale o zmianach nie tylko tych krótkotrwałych, jak „nowy kolor włosów przynajmniej raz na pół roku”, wspomnieć należy. Kobiety zmieniały się, tak jak zmieniali się i mężczyźni. Zmieniały się na przestrzeni wieków. Ich stroje, ich sylwetki (od strojów zależne), modne fryzury, modne makijaże. Przegląd tych zmian znaleźć można w interesującej książce Andrzeja Banacha pt. „Historia pięknej kobiety”. To nie jest zbiór nudnych rozważań historycznych, to raczej mini przewodnik, który pozwoli nam spojrzeć na siebie z zupełnie innej perspektywy.

Przez wieki i przez różne kraje to podróż – a zaczyna się ona interesującym opisem:

„Ładna dziewczyna perska ma owalne oczy omal stykające się z sobą, twarz okrągłą dziecinnie, loki czarne, gładko zaczesane na policzki, piersi małe i tak foremne jakby były wymierzone cyrklem. Wygląda jak mądry, egzotyczny ptak. Tak malowano ją przed tysiącami lat na miniaturach i tak wyobrażamy ją sobie dzisiaj.” [1]

Obok, na stronie jedenastej we wspomnianej książce, ujrzeć możemy perską miniaturę, na której kobieta-ptak widnieje „zawieszona” na tle, zamknięta w klatce. Spogląda na nas trochę zalotnie, trochę uśmiechając się z ironią. Kobieta - ulotny ptak.

A dalej? A dalej czarne peruki z wełny, tudzież włosów, zwiewne draperie, harmonia, włosy ufryzowane i wolna szyja, ciało zakryte… lubię ich architekturę sukni, ich „(…) głowę, odciętą przesadnie przez krezę (…)” [2]. Wszystko się zmienia i płynie.

„(…) Dekolt istniał w kostiumie europejskim dawno, od gotyku. Przez cały ten czas uznawano urodę piersi. Co ważniejsze, w każdej nowej modzie pokazywano, a raczej podawano je inaczej, tak charakterystycznie, że historyk sztuki, po ich kształcie, może określić datę nieznanego obrazu.” [3]

Fotografia po lewej: autor nieznany, kupiona przez Internet w 2009 r., fotografia pocztówkowa, 8,9 x 13,8 cm.

Nadszedł dzień, w którym pojawiła się fotografia. Droga do jej upowszechnienia była dość kręta by później z łatwością mogła wkroczyć w nasze życie. Dzisiaj nie wyobrażamy sobie świata bez fotografii, ba!, nie wyobrażamy sobie, jak on mógł w ogóle bez fotografii wyglądać. Jest ona dla nas czymś tak naturalnym, jak oddychanie. Jest tak naturalna, iż w pewnych momentach jej brak wydaje się być czymś co najmniej nienormalnym:

„Upamiętnienie ważnych wydarzeń z życia własnej rodziny (albo innej grupy) stanowiło jedno z najciekawszych zastosowań fotografii. Co najmniej od stu lat zdjęcie ślubne stanowi równie nienaruszalną część ceremoniału, jak utarte zwroty językowe. Aparaty fotograficzne towarzyszą życiu rodzinnemu. Zgodnie z badaniami socjologicznymi wykonanymi we Francji, większość rodzin ma aparaty fotograficzne, ale w rodzinach wychowujących dzieci aparaty te spotyka się dwukrotnie częściej niż w rodzinach bezdzietnych. Nie fotografować własnych dzieci, zwłaszcza gdy są małe, to oznaka rodzicielskiej obojętności, podobnie jak niepozowanie do wspólnego zdjęcia w dniu ukończenia szkoły jest wyrazem młodzieńczego buntu.”[4].

Być może, gdyby zechcieć i wyruszyć w daleką drogę, można by zostawić ją za sobą, zaszywając się gdzieś w świecie, do którego obraz taki nie dociera. Skupmy się jednak na razie na miejscach, w których fotografia bywa. A bywa naprawdę wszędzie i dotyka różnych dziedzin: mamy fotografię astronomiczną, katalogową, dokumentalną, lotniczą, podwodną, ultraszybką, fotografię w podczerwieni. Wystarczy rozejrzeć się, by zacząć wyliczać, gdzie możemy ją napotkać.

Teraz, to dzięki fotografii możemy przyglądać się temu, jak na przestrzeni lat zmieniał się wygląd kobiety. I przyglądanie się w ten sposób wydaje się być bardziej rzeczywiste, niż spoglądanie na obrazy malarskie. Owszem, malarz „utrwalił” w pewien sposób i strój, i tę fryzurę wspomnianą. Ale to fotografii wierzymy i to ona jest nam bliższa.

Fotografia powyżej: autor nieznany, kupiona przez Internet w 2009 r., fotografia pocztówkowa, na rewersie: Opoczno Kwiecień 1933 [reszta nieczytelna], 8,9 x 13,9 cm.

Lubię te trzy z papierosem przekazywanym z ust do ust. Stoją u podnóża wzniesienia, a tam za nimi jakieś badyle, jakieś krzaki ogołocone. Kobiety zaś nie - stoją w płaszczykach i nakryciach głowy przed fotografem. Ta w kracie ma czarny beret, jest najbardziej rozmazana. Poruszyła się, a że światła nie było za wiele, długi czas naświetlania ujęcia zrobił swoje. To musi być jesień, bez podejrzenia na wiosnę. Zaczyna już być chłodnawo, liście zlatują z drzew. Dziewczęta po bokach noszą białe bereciki. Takie małe detale, być może nic nie znaczące, a jakże miło odkrywa się w nich jakieś tajemnice. Bo czemu ta w środku nie może mieć białego beretu, a któraś z zewnątrz czarnego? Wszystkie stoją w spódnicach. Ich stroje nie różnią się niczym szczególnym od dzisiejszych, a jednak wyczuwamy, że nie są „stąd”.

Fotografia po prawej: autor nieznany, kupiona przez Internet w 2009 r., opis: H. C. White CO., Chicago, New York, London., Gen'l Office and Works, North Bennington, Vt., U. S. A.; The "Perfec" Stereograph. (Trade Mark.) Edition de Luxe, Patented April 14, 1903; At the Chrysanthemum show, Tokio, Japan. Copyright 1908 by H. C. White CO., fotografia stereoskopowa (stereografia), 8,9 x 17,8 cm.

Porównuję ich stroje, sukienki, sposób pozowania. Trzy Japonki w ogrodzie chryzantemowym ubrane w kimona, z drewnianymi getami na stopach (obuwie japońskie). Światło wpada do wnętrza przez szklany dach dodając kimonom nowe wzory świetlne. Kto by pomyślał, że to początek XX wieku…

Przypisy:

[1] Andrzej Banach, Historia pięknej kobiety, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1960, s. 10.

[2] Tamże, s. 128.

[3] Tamże, s. 162.

[4] Susan Sontag, O fotografii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1896, s. 12-13.

Ciekawostka:

[1] Interesujące pod względem poznawania historii poprzez fotografię są książki z serii GettyImages „Dekady XX wieku” ukazujące zbiory fotograficzne z danej dekady, podzielone na kategorie np. lata 40. na: Wojna totalna, Front wewnętrzny, Wyposażenie i wyszkolenie, W stronę pokoju, Powrót do normalności, Nowe państwa, Nowe problemy, Rozrywka, Styl życia, Sport i czas wolny, Dzieci, Fenomen ludzkiego życia. Wydawnictwo Könemann.

Fotografia powyżej: autor nieznany, zbiory rodzinne, Gdańsk, odbitka srebrowa, 7,5 x 10,6 cm.

Fotografie mówią i poruszają się. Oui. C’est vrai!*

2011-01-29T23:29:00.013+01:00

„Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain” (“Amelia"), Jean-Pierre Jeunet, 2000

„Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain”, czyli w polskim tytule po prostu „Amelia”, to film, który około jedenaście lat temu wszedł na ekrany kin. Zielonkawo-żółte uliczki Paryża i jego, rozpoznawalna na filmie, dzielnica Montrmartre (jakże „klimatyczna”), plastikowy ogrodowy krasnal z czerwoną czapką, jeżdżący po całym świecie, urocza kawiarenka, tajemnicze pudełko, trochę szalona Amelia Poulain i fotografie.

Wątków fotograficznych w „Amelii” jest kilka, jednak chciałabym spojrzeć tylko na jeden mały fragment, który można zobaczyć powyżej (okno z serwisu YouTube). Jeden z bohaterów, Nino, znajduje fotografię przyczepioną do kierownicy jego motoru, z której odczytuje zapisaną na rewersie wiadomość od Amelii. Fotografia ta, to portrety z foto-budek (foto-automatów, które najczęściej można spotkać na dworcach; można w nich za opłatą wykonać fotografie do dokumentów). Zwykle takich małych portretów na jednej odbitce znajduje się sztuk cztery. Nino zabiera tę odbitkę do domu. W scenie, w której leży na łóżku i śpi niedaleko fotografii, ta nagle zaczyna przemawiać, a właściwie przemawiają do niego wszystkie cztery głowy sfotografowanego mężczyzny. Każda z tych głów albo mówi jednocześnie wraz z innymi, będąc jedną i tą samą, albo ma do powiedzenia coś zupełnie innego niż głowa obok i wyraża się pojedynczo (pozostałe czekają milcząc). I właściwie nie wiadomo do końca, czy ta głowa to jeden On, czy kilka różnych osobowości, które zreprodukowana fotografia wytworzyła z jednej prawdziwej twarzy. W każdym bądź razie czterech mężczyzn zaczyna konwersację z Ninem.

Kadr z filmu "Amelia", przemawiające głowy mężczyzny

Źródło: http://pichaus.com/+love+cute+quotes/

Kiedy zapytamy siebie (czy też kogoś innego) jaka jest różnica pomiędzy filmem a fotografią, pierwsza nasuwająca się odpowiedź zazwyczaj będzie brzmieć: film, to ruchome obrazki, a fotografia - nie. No i zawsze, przynajmniej w moim wypadku, przy oglądaniu fotografii pozostaje trochę tęsknoty za tym, by dowiedzieć się, co było dalej, co jest za krawędzią kadru, czy ktoś uśmiechnął się, czy posmutniał. Trochę, jak chęć przejścia na drugą stronę lustra, jak zrobiła to Alicja w książce Lewisa Carolla, by zobaczyć, co znajduje się w tamtym świecie: „Później zaczęła się rozglądać i zauważyła, że wszystko, co można było dostrzec z dawnego pokoju, było zwykłe i nieciekawe, ale cała reszta była tak inna, jak tylko można sobie wyobrazić. Na przykład obrazy na ścianie nad kominkiem wydawały się ożywione, nawet zegar na kominku (wiecie przecież, że w Lustrze można zobaczyć tylko jego tylną stronę) miał twarz małego staruszka i uśmiechał się do niej.” [1].

A zatem ruchome obrazki. „Ruch jest podstawowym czynnikiem umożliwiającym zaistnienie zjawiska filmu. Znalazło to wyraz językowy w terminie, który je określa – moving pictures, czyli ruchome obrazy. Sam fakt wprawienia obrazów w ruch dzięki działaniu aparatów, z których jeden je fotografował (kamera), z drugi pokazywał (projektor), rzutując na ekran, zapoczątkował narodziny najbardziej masowej ze sztuk, bez której już wkrótce miliony widzów nie będą potrafiły się obejść. Metaforycznie ujmując narodziny filmu, moglibyśmy powiedzieć, że «na początku był ruch» [2].

Przemawiające do Nina głowy mężczyzny nie tylko „dźwiękują” swoją mową, ale przy tym oczywiście poruszają się. Pierwszy kadr cytowanego fragmentu filmu, ukazujący tę odbitkę, wyraźnie zaznacza, iż jest to fotografia – głowy nie mówią i nie poruszają się w momencie, gdy są przyczepione do kierownicy motoru Nina (tutaj można wspomnieć, iż Nino zbierał fotografie znalezione przy fotograficznych automatach, składał strzępki i wklejał je do albumu, który później zgubił; zaś powyższa scena z serwisu YouTube ukazuje, jak Amelia zwraca mu ów album). Jednak kiedy przemawiają do bohatera, gdy ten śpi w swoim domu, zaczynają się poruszać (kręcą się, spoglądają jedna na drugą). Nagle fotografia w filmie staje się minifilmem, ożywa i ma coś do powiedzenia. Nie jest już tylko czasem zatrzymanym, przeszłością. Staje się teraźniejszością.

„Film, nazywany przecież często żywą czy też ożywioną fotografią, wiele zawdzięcza sztuce, z której wyrósł. Opiera się bowiem w dużej mierze na tej samej technologii, pozwalającej zapisywać świetlne fantomy na kliszy. Ale jednocześnie film, w przeciwieństwie do fotografii, jest przede wszystkim sztuką teraźniejszości, daje wrażenie obecności i uczestnictwa, między innymi za sprawą ruchu. Obraz fotograficzny jest zawsze głosem czasu minionego. Przywołuje rzeczywistość zatrzymaną na zasadzie podobnej do tej, którą możemy zaobserwować, przyglądając się mechanizmom naszej pamięci: obrazy z dawnych lat to często raczej zatrzymane kadry, niż dynamiczne sekwencje.” [3].

Nad problemem zarejestrowania ruchu pracował Eadweard Muybridge, który zajmował się chronofotografią – ukazaniem poszczególnych etapów ruchu za pomocą fotografii. To jego praca, z poszczególnymi fazami ruchu biegnącego konia, znana jest najbardziej i pierwsza przychodzi na myśl [4].

Eadweard Muybridge

Źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Eadweard_Muybridge

W tej pracy, to ruch zostaje zatrzymany i dokładnie przeanalizowany. Każda z klatek ukazuje inny jego etap. Poruszające się i przemawiające głowy z „Amelii” przypominają mi trochę odwrotność pracy Muybridge’a – każde okienko porusza się (faktem jest, że z początku poruszają się jednocześnie tak samo, lecz później zostaje to przerwane). Być może jest to szalone z mojej strony, jednak skojarzenie z biegnącym koniem (szczególnie, że głowy znajdują się na jednej odbitce w czterech okienkach, podobnie jak w zestawach Muybridge’a) nie opuszcza mnie.

„La Città delle donne” („Miasto kobiet”), Federico Fellini, 1980

W prezentowanym powyżej fragmencie filmu mamy do czynienia z innym „przemawianiem” fotografii. Tutaj już nie dźwięk z ruchem, a sam dźwięk staje się najważniejszy. Oto bohater filmu, którego postać odgrywa Marcello Mastroianni, trafia w miejsce, w którym odkrywa niezwykłą galerię. Galeria ta znajduje się w zamku dr Xavier’a Katzone. Tajemniczy korytarz, na którego ścianach umieszczone zostały ciemne kwadraty i prostokąty wraz z guzikami i głośnikami pod nimi, to niezwykła kolekcja kobiecych orgazmów. Po przyciśnięciu guzika ciemny prostokąt rozświetla się niczym nocna lampka, ukazując fotografię, portret kobiety.

Kadr z filmu "Miasto kobiet", korytarz z kolekcją kobiecych orgazmów

Źródło: http://still-lives.tumblr.com/day/2009/12/28

Po naciśnięciu guzika i rozświetleniu się portretu, w głośnikach słychać odgłosy kobiet podczas miłosnych uniesień. A każdy portret ukazuje inną kobietę. Korytarz, jak i odkryta później sala, są wypełnione nimi po brzegi. Prezentacja tych obrazów przypomina fotografie w tzw. light box’ach, czyli tłumacząc: świetlnych pudełkach. Niekiedy takie prezentacje spotkać można współcześnie na wystawach fotograficznych lub w prezentacji reklam na ulicach [5]. Rozświetlenie takiego portretu w filmie Felliniego przypomina powołanie nieruchomej fotografii do życia (jak kwiaty, które rozwijają się dzięki światłu), tym bardziej, że wraz ze światłem pojawia się i dźwięk.

„Ale już w okresie kinematografii niemej uświadomiono sobie swoiste walory dźwięku i ich znaczenie dla filmu. Pogłębia on wrażenie autentyzmu obrazu, jak gdyby dobudowuje jego trzeci (daje złudzenie głębi) i czwarty wymiar. Pozbawione dźwięku, choćby najbardziej realistyczne ukazane wydarzenie odbierzemy jako fotografię, płaski cień dający bardzo niepełne złudzenie rzeczywistości. Rejestracja tego samego faktu w pełnym dźwiękowym kontekście wywoła wrażenie jakościowo odmienne.” [6].

Czy w przypadku dodania dźwięku do fotografii, jak i wewnętrznego rozświetlenia jej (światło/light box’y zawsze sprawiają wrażenie ożywienia fotografii, dodania jakiejś głębi) możemy odbierać obrazy z powyższego fragmentu filmu Felliniego dalej jako fotografie, czy zaczynają być one czymś zupełnie innym? Zatrzymaną klatką filmu ze słyszalną jednak ścieżką dźwiękową? Kim są te kobiety z portretów zatrzymane w kadrze i w dźwięku? Nie starzeją się. Widnieją. Zawsze gotowe i zwarte do „działania”.

Obraz po lewej stronie: "Miasto kobiet", bohater przy rozświetlonej fotografii z kolekcji dr Katzone

Źródło: http://www.american-buddha.com/citywomen.toc.htm

W przypadku dodawania do fotografii słów pisanych w pracach Duane’a Michalsa (zaliczanego do grona twórców fotograficznej poezji wizualnej, działającego już w latach 60. XX wieku w Stanach Zjednoczonych Ameryki [7]) mamy do czynienia z nowym wymiarem (bezdźwiękowym): „Jeśli pokazuję wam zdjęcie, jest to doświadczenie dwuwymiarowe. Wraz z tekstem staje się czymś trójwymiarowym. (…)” [8]. To trójwymiarowe „coś”, tak sądzę, obecne jest także w filmie Felliniego w przypadku dodania dźwięku do prezentowanych tam kobiecych portretów fotograficznych. Z pewnością jednak nie jest to, to samo „coś”, co obecne jest w pracach Michalsa.

Bohater „Miasta kobiet” może dowolnie władać czasem odsłuchiwania dźwięku, może spoglądać na fotografie tyle czasu, ile tylko potrzebuje. Jeśli znudzi go dany portret i odgłosy, jednym pstryknięciem ucisza je i „ożywia” kolejne. Jest tutaj panem i władcą, choć wciąż pozostaje tylko i wyłącznie widzem i słuchaczem… Kimś na kształt podglądacza (voyeur).

David Teniers, Arcyksiążę Leopold Wilhelm w swej prywatnej galerii obrazów, 1582-1649

Źródło: http://decasaalclub.blogspot.com/2010/11/les-histories-naturals.html

W przypadku kolekcji obrazów na ścianach przypomina mi się powyższy obraz reprodukowany w książce Johna Bergera „Sposoby widzenia”. Znajduje się on w rozdziale piątym, którego początek brzmi: „Obrazy olejne często przedstawiają rzeczy. Rzeczy, które są do nabycia w życiu codziennym. Namalować rzecz na płótnie to trochę tak, jakby ją kupić i umieścić w swoim domu. Kupując obraz, kupuje się również wygląd rzeczy, którą przedstawia.” [9].

Zaś tekst przypisywany do obrazu Teniersa brzmi:

„(…) Co on ukazuje?

Pewien typ człowieka, dla którego siedemnastowieczni malarze malowali obrazy.

Czym są te obrazy?

Zanim staną się czymś jeszcze, są przedmiotami samymi w sobie, które można nabywać i posiadać. Wyjątkowymi przedmiotami. Mecenas nie może się otoczyć muzyką lub poezją w ten sam sposób, w jaki otacza się obrazami.

Wygląda to tak, jak gdyby kolekcjoner żył w domu zbudowanym z obrazów. Na czym polega ich przewaga w stosunku do kamiennych czy drewnianych ścian?

Na tym, że dostarczają kolekcjonerowi widoków: widoków tego, co może posiąść.” [10].

W przypadku kolekcji dr Xavier’a Katzone, bo to właśnie do niego należą te wszystkie rozświetlające się fotografie, posiadł on już obiekty umieszczone na ścianie, posiadł wszystkie te kobiety, zaś wizerunki z dźwiękiem są imponującym świadectwem tego, czego dokonał. A jednak fragment i obraz z książki Bergera przypomina mi o tym, iż często takie kolekcje fotografii, przyklejanie wizerunków kobiet czy też mężczyzn, przedmiotów, które chcemy mieć w przyszłości, lub np. w przypadku psychopatów – zdjęć swoich przyszłych ofiar, spełnia taką funkcję, jaką spełniała przedstawiona kolekcja obrazów olejnych – dostarczają widoków tego, co można posiąść. Podsycają chęć posiadania poprzez ciągłe przypominanie o sobie. Być może kolekcja dr Katzone podsyca chęć posiadania nowych obrazów, nowych doznań właśnie poprzez dodanie do tych fotografii podrażniających dźwięków?

xxx

To tylko zarys, szkic moich przemyśleń na temat tych dwóch fragmentów, w których fotografie ukazują się w filmie jako „coś” nowego, jako bohater fotograficzny w innej formie. Mam nadzieję dalej tropić fotograficzne wątki i lepiej precyzować ich wybór.

W każdym bądź razie fotografie mogą mówić. Jak teraz dziwnie brzmi popularny komentarz podczas oglądania fotografii: „Ta fotografia do mnie gada.”!

xxx

Ciekawostki, uzupełnienia:

*Oui. C’est vrai! – Tak. To prawda!

1. Ruchome zdjęcia w gazecie (obecne także w filmie „Harry Potter”): http://www.harry-potter.net.pl/Ruchome-zdjecia-w-gazecie-o4766.html

2. Eadweard Muybridge: http://www.swiatobrazu.pl/100-najwazniejszych-zdjec-swiata-eadweard-muybridge-21069.html

Przypisy:

[1] Lewis Carrol, O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 152.

[2] Alicja Helman, Andrzej Pitrus, Podstawy wiedzy o filmie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2008, s. 51.

[3] Tamże, s. 62.

[4] O fotografowaniu obiektów będących w ruchu można przeczytać dokładniej w książce: Naomi Rosenblum, Historia fotografii światowej, Wydawnictwo Baturo, Bielsko-Biała 2005, s. 249-259.

[5] Przykład takiej prezentacji: http://www.flickr.com/photos/sam__/2632257509/

[6] Alicja Helman, Andrzej Pitrus, Podstawy wiedzy o filmie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2008, s. 123.

[7] Adam Sobota, Fotograficzna poezja wizualna – o kilku polskich twórcach [w:] tegoż, Konceptualność fotografii, Galeria Bielska BWA, Bielsko-Biała 2004.

[8] cyt. za: François Soulages, Estetyka fotografii. Strata i zysk, Universitas, Kraków 2007, s. 300-301.

[9] John Berger, Sposoby widzenia, Fundacja Aletheia, Warszawa 2008, s. 83.

[10] Tamże, s. 85.

Kadr z filmu "Amelia"

Źródło: http://mrquale.com/2009/02/12/le-fabuleux-destin-damelie-poulain/

Oko w tubie

2011-01-26T23:25:00.003+01:00

Fotografia nierozerwalnie łączy się z okiem. To fotograf oczami swymi dostrzega to, co nazywane jest niekiedy niedostrzegalnym. Zauważa rzeczy i sytuacje, które według innych niemalże nie istnieją. Fotograf jawi się niekiedy jako czarodziej, sprawca niebywałych chwil. Czyż nie tak czasem postrzegamy fotografów? Myślimy sobie: „Jak on to zobaczył?; Czemu ja tak nie widzę?; Czy takie rzeczy w ogóle można zauważać w codziennym pędzie życia?”. Aparat wydaje się być czasami przedłużeniem oka – diabelską maszyną utrwalającą rzeczy dostrzeżone, sytuacje objawione.

Fantastyczne istoty, jakimi są elfy, również mogą zostać sfotografowane. I niechaj nikt śmiechem nie parska, ponieważ i na to są dowody! W filmie „Fotograf elfów” („Photographing Faires”, 1997; choć powinny być to ‘wróżki’), angielski fotograf Charles Castle doświadcza chwil niezwykłych. Choć z początku styka się on z fałszywymi fotografiami elfów (podczas publicznego pokazu fotografii), to później jednak ma możliwość nie tylko oglądać niezafałszowane fotografie tych istot, jak i doświadcza spotkania z nimi. Mimo, iż film w mym subiektywnym odczuciu jest przeciętny, to wątek fotograficzny – tego co niewidzialne, oka, czasu, fotografii, wiary w fotografię – jest interesujący. Prawdziwe fotografie wróżek Charlesowi podrzuca Beatrice Templeton. Jak się okazuje, fotografie te wykonały w ogrodzie jej córki. Charles bada negatywy, powiększając je w ciemni . Nic nie wskazuje na to, by fotografie były podrobione. Charles dostrzega coś niezwykłego w powiększeniach – w oku dziewczynki odbija się sylwetka zarejestrowanego elfa.

Cała ciemnia wypełnia się powiększeniami oka (odbitki 30x40 cm). Fotograf odbija je niczym szaleniec. Wiszą wszędzie, wpatrując się w widza, obserwując pomieszczenie, dając świadectwo tego, co widziały. Ogromne gałki oczne, jakby wpełzające pająki o całym arsenale ócz! (Podobny motyw powiększeń w ciemni - lecz nie oka - pojawia się w filmie „Powiększenie”/”Blowup” Antonioniego, 1966 – tam z powiększeń wyłania się niezwykły fragment, jak sądzi fotograf – śladów zbrodni).

Fotografia wróżek z Cottingley

Źródło: http://printeresting.wordpress.com/2008/09/24/limited-edition-species/

Oko w tubie, to malunek z szablonu, na ścianie budynku. Znalazłam go na mieście. Wpatrywał się w przechodniów. Czasami zastanawiam się, ile oczu dziennie pomijam, o ilu nie mam pojęcia, ile mnie obserwuje? Oczy ludzi, oczy miasta, oczy kamer.

xxx

Trochę o historii słynnych zdjęć „wróżek z Cottingley” (którymi zainteresował się pisarz Arthur Conan Doyle): http://www.paranormalne.pl/index.php?showtopic=21758

Z pewnością sięgnę po tę książkę, ponieważ oko jest pociągające – Tomasz Swoboda, Historie oka: http://literatki.com/?p=1446